लाखेले शोक ग्रहण गर्छ ! : पशुपति परम्पराको मौलिक अर्थ

पशुपति देवपाटनमा सापारु केवल दिवङ्गत आफन्तको सम्झना गर्ने एउटा जात्रा मात्र होइन । यो मृत्यु, शोक, पितृस्मरण, सामुदायिक सम्बन्ध र जीवनप्रतिको पुनः आस्थालाई एउटै सांस्कृतिक संरचनाभित्र अभिव्यक्त गर्ने परम्परा हो। यस परम्परामा लाखेको भूमिका विशेष रूपमा अर्थपूर्ण देखिन्छ। यहाँ लाखे केवल मुखुण्डो लगाएर नाच्ने पात्र होइन, स्थानीय धार्मिक विश्वासमा ऊ रक्षक, यक्ष, द्वारपाल, शान्तभैरवको प्रतीक र शोकलाई ग्रहण गर्ने दैवी माध्यम का रूपमा स्थापित भएको पाइन्छ । 

लाखेको बाह्य रूप भयावह छ। रातो मुखुण्डो, विकराल अनुहार, सेता दाह्रा, कालो–सेतो कपाल र शक्तिशाली शारीरिक आकृतिले उसलाई सामान्य मानवीय पात्रभन्दा अलग देखाउँछ। तर यही भयावह पात्रलाई सापारुको दिन घरमा भित्र्याइन्छ, पूजा गरिन्छ, सगुन दिइन्छ र परिवारको सदस्यसरह सम्मान गरिन्छ। यसरी लाखेको बाह्य भय र आन्तरिक संरक्षणबीचको विरोधाभास नै यसको सांस्कृतिक अर्थ बुझ्ने प्रमुख प्रवेशद्वार हो । 

१. भयावह स्वरूपभित्रको रक्षक शक्ति

लाखेलाई हेर्दा पहिलो अनुभूति भयको हुन्छ। तर नेवा : सांस्कृतिक चेतनामा भयावह स्वरूप आफैँमा नकारात्मकताको प्रतीक मात्र होइन। शक्तिशाली र नियन्त्रण गर्न कठिन देखिने शक्तिलाई विधि, मन्त्र र अनुष्ठानद्वारा सामाजिक हितमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने तान्त्रिक दृष्टिकोणसँग यसको सम्बन्ध जोडिन्छ।

यस अर्थमा लाखे दुष्ट शक्तिको साधारण प्रतिनिधि मात्र होइन। उसमा रहेको शक्तिलाई समाजविरोधी दिशामा जान नदिई रक्षक शक्तिका रूपमा स्थापित गरिएको सांस्कृतिक अवधारणा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले कतिपय स्थानीय परम्परामा लाखेलाई शान्तभैरव को स्वरूपसँग पनि जोडिन्छ।

यही कारण लाखेको चरित्रमा दुई वटा विपरीत पक्ष एकैसाथ भेटिन्छन्— भय र आश्वासन, शक्ति र संरक्षण, उग्रता र करुणा। बाहिरबाट ऊ डर लाग्दो छ, तर समुदायका लागि ऊ भरोसाको पात्र हो। यस विरोधाभासलाई नै लाखेको सांस्कृतिक शक्ति मान्न सकिन्छ।

२. लाखेको उत्पत्ति : इतिहासभन्दा जीवित किंवदन्तीको संसार

लाखे उपत्यकामा कसरी आयो भन्ने प्रश्नको एउटै सर्वमान्य ऐतिहासिक उत्तर छैन। नेपाल भाषा वंशावलीसँग जोडिएका कथनहरूमा यसको प्रचलनलाई प्राचीन काठमाण्डौको सांस्कृतिक विकाससँग सम्बन्धित गरिन्छ। केही किंवदन्तीमा सिमरौनगढबाट तलेजु भवानी उपत्यका प्रवेश गर्दा उनको सुरक्षा वा सेवासँग सम्बन्धित शक्तिका रूपमा लाखेको आगमन भएको बताइन्छ। अर्को कथनले राजा गुणकामदेवको समयदेखि लाखे परम्पराको विकास भएको मान्यता प्रस्तुत गर्छ। त्यस्तै, एउटा लोकप्रिय लोककथामा लाखे एउटा ज्यापु युवतीप्रति आकर्षित भएर मानव समाजसँग नजिकिँदै अन्ततः समाजको रक्षकका रूपमा स्वीकार भएको कथा पाइन्छ।

यी कथाहरूलाई शाब्दिक ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा स्वीकार गर्नु उचित हुँदैन। तर तिनलाई केवल काल्पनिक कथा भनेर पन्छाउनु पनि पर्याप्त हुँदैन। लोककथा समाजको सामूहिक स्मृति हो। त्यसले समाजले कुनै पात्रलाई कसरी बुझ्यो, उसको भूमिका कसरी परिवर्तन भयो र किन उसलाई धार्मिक मान्यता दिइयो भन्ने कुरा बताउँछ।

यी फरक कथाहरूमा एउटा साझा संरचना देखिन्छ। लाखे सुरुमा अपरिचित वा भयावह शक्ति का रूपमा देखिन्छ, तर क्रमशः मानव समाजसँग सम्बन्ध स्थापित गर्छ र अन्ततः रक्षक तथा हितकारी शक्तिका रूपमा स्वीकारिन्छ। यस अर्थमा लाखेको कथा स्वयं एउटा सांस्कृतिक रूपान्तरणको कथा हो—अराजक शक्तिबाट नियन्त्रित शक्ति, भयबाट विश्वास र अपरिचितबाट परिवारको सदस्यसम्मको यात्रा।

३. सापारुमा लाखेको प्रवेश : शोकलाई व्यक्तिगतबाट सामूहिक बनाउने प्रक्रिया

सापारुको मूल भाव मृत्युसँग सम्बन्धित छ। वर्षदिनभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तहरूको सम्झना गर्दै परिवारले उनीहरूको नाम, अस्तित्व र स्मृतिलाई सार्वजनिक सांस्कृतिक क्षेत्रमा ल्याउँछ। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण मनोसामाजिक परिवर्तन हुन्छ।

घरभित्र सीमित रहेको शोक सडकमा आउँछ। निजी पीडा सामुदायिक स्मृतिमा रूपान्तरण हुन्छ। परिवारको मृत्यु व्यक्तिगत घटना रहेन; समुदायले त्यसलाई देख्छ, स्वीकार गर्छ र त्यसमा सहभागी हुन्छ।

यही सन्दर्भमा पशुपतिको लाखे परम्पराको अर्थ अझ गहिरो हुन्छ। स्थानीय परम्पराअनुसार हालसालै मृत्यु भएको परिवारबाट लाखे निकालिन्छ। लाखेलाई पूजा गरिन्छ र नगर परिक्रमा गराइन्छ। परिक्रमापछि पुनः पूजा गरी सगुन दिइन्छ, उसलाई घरमा भित्र्याइन्छ। यो प्रक्रियालाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा हेर्दा यसको सामाजिक अर्थ छुट्न सक्छ। वास्तवमा यसले शोकलाई व्यक्तिगत अनुभवबाट सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्ने सांस्कृतिक संयन्त्र को काम गरेको देखिन्छ।

४. “लाखेले शोक ग्रहण गर्छ” पशुपति परम्पराको मौलिक अर्थ

पशुपति देवपाटनको स्थानीय विश्वासमा लाखेले दिवङ्गत परिवारको दुःख र शोक आफूमा ग्रहण गर्छ भन्ने धारणा अत्यन्त मार्मिक छ। यसलाई एउटा प्रतीकात्मक भाषामा बुझ्ने हो भने शोकग्रस्त परिवारले आफ्नो दुःख एक्लै बोकिरहनु पर्दैन। समुदायले एउटा दैवी पात्रमार्फत त्यस दुःखलाई स्थान दिन्छ। लाखे त्यही स्थानको प्रतीक बन्छ।

यस अवधारणामा लाखे एउटा प्रकारको सांस्कृतिक शोक–वाहक (cultural carrier of grief) का रूपमा देखा पर्छ। परिवारले दिवङ्गत व्यक्तिको सम्झना गर्छ, आफ्नो दुःख व्यक्त गर्छ, लाखेलाई पूजा गर्छ र त्यसपछि लाखेलाई नगर परिक्रमा गराउँछ। यस सम्पूर्ण प्रक्रियाले शोकलाई अभिव्यक्त गर्ने, साझा गर्ने र क्रमशः स्वीकार गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

महादेवले संसारको रक्षा गर्न विष ग्रहण गरेको धार्मिक प्रतीकसँग लाखेको यो भूमिकालाई तुलना गरिन्छ। यद्यपि यी दुई धार्मिक आख्यान समान होइनन्, प्रतीकात्मक तहमा भने एउटा समानता देखिन्छ—विनाशकारी वा पीडादायी तत्त्वलाई आफूमाथि ग्रहण गरेर अरूलाई सुरक्षित राख्नु। यस दृष्टिले लाखे केवल रक्षक होइन, शोक ग्रहण गर्ने र त्यसलाई रूपान्तरण गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हो।

५. लाखेलाई परिवारको सदस्यसरह भित्र्याउनु

लाखेलाई घरबाट निकाल्ने र पुनः घरमा भित्र्याउने प्रक्रियामा अर्को गहिरो प्रतीकवाद छ।

लाखेलाई पिकालाखीमा राखेर अबिर, अक्षता, फूल, धूप, नैवेद्य आदिले पूजा गरिन्छ। सगुन दिइन्छ। नगर परिक्रमा सम्पन्न भएपछि पुनः पूजा र आरती गरिन्छ। त्यसपछि घरको नयाँ सदस्य वा बेहुलीलाई भित्र्याएझैँ सम्मानपूर्वक घरमा प्रवेश गराइन्छ भन्ने स्थानीय परम्परा रहेको छ।

यसले लाखेको हैसियतमा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन देखाउँछ। शुरुमा ऊ बाहिरबाट आउने शक्तिशाली पात्र हो। पूजा र सगुनपछि ऊ परिवारको आत्मीय सदस्य बन्छ। यस प्रक्रियालाई सांस्कृतिक दृष्टिले हेर्दा अपरिचित शक्तिको सामाजिक स्वीकृति का रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, शोकको समयमा परिवारमा प्रवेश गर्ने यो पात्र केवल शुभकामना दिने आगन्तुक होइन। स्थानीय विश्वासमा उसले परिवारको दुःख पनि बोकेको हुन्छ। यसरी लाखे परिवारको मृत्यु–अनुभवलाई सामाजिक र धार्मिक संरचनाभित्र समेट्ने माध्यम बन्छ।

६. लाखे र भ्यालिन्चा : शक्ति र निष्कलंकताको संवाद

लाखे भ्यालिन्चा नाचको अर्को अत्यन्त अर्थपूर्ण पक्ष लाखे र सानो बालकबीचको सम्बन्ध हो। भयावह स्वरूपको लाखेलाई एउटा सानो बालकले जिस्क्याउँछ, चुनौती दिन्छ र भाग्छ। लाखे उसलाई समात्न खोज्छ। तर यो संघर्ष वास्तविक हिंसामा परिणत हुँदैन। बरु दर्शकका लागि रमाइलो र आत्मीय दृश्यमा रूपान्तरण हुन्छ।

यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा हेर्दा भ्यालिन्चा निष्कलंकता, बाल सुलभता र निर्भयताको प्रतीक जस्तो देखिन्छ भने लाखे नियन्त्रित शक्ति को प्रतीक बन्न पुग्छ।

बालकलाई हानि गर्न सक्ने शक्ति हुँदाहुँदै पनि लाखेले त्यस्तो गर्दैन। यसबाट एउटा सांस्कृतिक सन्देश निस्कन्छ—साँचो शक्ति त्यो होइन जसले कमजोरलाई पराजित गर्छ, साँचो शक्ति त्यो हो जसले आफ्नो सामर्थ्यलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ।

यही कारण लाखे र भ्यालिन्चाबीचको सम्बन्ध केवल हास्य वा मनोरञ्जनको दृश्य मात्र होइन। यसले शक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई सरल, दृश्यात्मक र बालमैत्री भाषामा प्रस्तुत गर्छ।

७. तन्त्र र अनुशासन : शक्ति स्वतन्त्र होइन, विधिबद्ध हुन्छ

लाखे परम्परामा पूजा, विधि र अनुष्ठानको महत्त्वलाई स्थानीय समुदायले विशेष रूपमा जोड दिने गरेको पाइन्छ। यसको अर्थ लाखेको शक्ति स्वतन्त्र वा अनियन्त्रित शक्ति होइन, त्यो निश्चित धार्मिक–तान्त्रिक विधिभित्र राखिएको शक्ति हो।

स्थानीय धार्मिक विश्वासमा पूजा–विधि पूरा नगरेमा अशान्ति, पितृदोष, अनिष्ट वा विभिन्न प्रकारका कठिनाइ आउन सक्ने मान्यता छ। यी विश्वासहरूलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। तर तिनले समुदायका लागि एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक काम भने गर्छन्—परम्पराको अनुशासन कायम राख्छन्।अर्थात्, विधि पूरा गर्नुपर्छ भन्ने विश्वासले केवल धार्मिक डर सिर्जना गर्दैन,  यसले पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिन पनि सहयोग गर्छ।

त्यसैले लाखे नाचलाई आधुनिक अर्थमा केवल 'street performance'  मा सीमित गर्नु यसको मूल धार्मिक र सामाजिक संरचनालाई कमजोर बनाउनु हुन सक्छ।

८. तन्त्रलाई विज्ञानसँग कसरी बुझ्ने  ?

लाखेको अदृश्य शक्ति, तन्त्र र त्यसले पार्ने प्रभावबारे चर्चा गर्दा विज्ञान र धार्मिक विश्वासबीच स्पष्ट सीमा राख्नु आवश्यक छ।

आधुनिक विज्ञानले इलेक्ट्रोन वा प्रोटोनलाई प्रत्यक्ष आँखाले देख्न नसके पनि तिनको अस्तित्वलाई प्रयोग, गणितीय मोडेल र मापनयोग्य प्रभावमार्फत परीक्षण गर्छ। यसको निष्कर्ष पुनरावृत्ति प्रयोग र सार्वजनिक प्रमाणमा आधारित हुन्छ।

तान्त्रिक परम्पराको  शक्ति को अवधारणा भने मुख्यतः धार्मिक अनुभव, साधना, प्रतीक, अनुष्ठान र सामूहिक आस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ। यसलाई आधुनिक भौतिक विज्ञानको ऊर्जा जस्तै मापन गरिएको वैज्ञानिक ऊर्जा भनेर व्याख्या गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

तर यसको अर्थ तन्त्रको सांस्कृतिक महत्त्व छैन भन्ने होइन। तन्त्रलाई मानव चेतना, भय, मृत्यु, सुरक्षा, शुभ–अशुभ र सामाजिक अनुशासनलाई अर्थ दिने एउटा प्राचीन सांस्कृतिक प्रणाली का रूपमा अध्ययन गर्न सकिन्छ। यस दृष्टिले लाखेको शक्ति लाई भौतिक ऊर्जाको रूपमा प्रमाणित गर्न खोज्नु भन्दा त्यस शक्तिले समाजमा के अर्थ र भूमिका निर्माण गर्छ भन्ने प्रश्न बढी उपयोगी हुन्छ।

९.  शोक व्यवस्थापनको सांस्कृतिक मनोविज्ञान

आधुनिक मनोविज्ञानमा शोकलाई व्यक्तिभित्र मात्र रहने अनुभव मानिँदैन। परिवार, साथीभाइ र समुदायको समर्थनले शोकको सामना गर्ने प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

सापारुको सांस्कृतिक संरचनामा यही सामुदायिक पक्ष स्पष्ट देखिन्छ। मृत्यु भएको परिवार एक्लै बस्दैन। उसले मृतकको स्मृति सार्वजनिक गर्छ। समुदाय सहभागी हुन्छ। बाजागाजा बज्छ। जात्रा निस्कन्छ। लाखे घरमा आउँछ। पूजा हुन्छ। सगुन दिइन्छ। नगर परिक्रमा हुन्छ।

अर्थात्, शोकलाई मौनतामा दबाएर राख्नुको सट्टा त्यसलाई स्मृति, अनुष्ठान र सामुदायिक सहभागितामार्फत अभिव्यक्त गरिन्छ।

यही प्रक्रियामा लाखेको भूमिका विशेष हुन्छ। उसले शोकलाई मेटाउँदैन, बरु शोकलाई सामाजिक रूपमा स्वीकार्य र अर्थपूर्ण बनाउने माध्यम प्रदान गर्छ। त्यसैले लाखेले शोक ग्रहण गर्छु भन्ने स्थानीय विश्वासलाई मनोवैज्ञानिक भाषामा हेर्दा यो शोकको प्रतीकात्मक हस्तान्तरण र सामूहिक वहनको अवधारणा जस्तो देखिन्छ।

१०. गाई र लाखे : सापारुका दुई प्रतीकात्मक माध्यम

सापारुमा गाईको पनि विशेष स्थान छ। धार्मिक विश्वासअनुसार गाईको पुच्छर समातेर दिवङ्गत आत्माले वैतरणी पार गर्छ भन्ने मान्यता पाइन्छ। यसरी गाई मृतकलाई पार गराउने माध्यमका रूपमा कल्पित हुन्छ।

लाखेको भूमिका भने केही फरक तर परस्पर पूरक देखिन्छ। गाईले मृतकको यात्रा लाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ भने लाखेले जीवित परिवारको शोक र पीडा लाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

यसरी सापारुका दुई प्रमुख प्रतीकलाई निम्न रूपमा बुझ्न सकिन्छ :

गाई → दिवङ्गत आत्माको यात्राको प्रतीक

लाखे → जीवित परिवारको शोक र संरक्षणको प्रतीक

यसले सापारुको सम्पूर्ण दर्शनलाई दुई दिशामा विस्तार गर्छ,एकातिर मृतकको परलोकप्रतिको विश्वास, अर्कोतिर जीवितहरूको शोक व्यवस्थापन र सामाजिक पुनर्संयोजन ।

११. लाखे : मृत्यु र जीवनबीचको सांस्कृतिक पुल

सापारु मूलतः मृत्युको स्मृति हो, तर यसको अन्तिम सन्देश जीवनतर्फ फर्कने हो। मृतकलाई सम्झिएपछि परिवार फेरि दैनिक जीवनमा फर्कनुपर्छ। त्यसका लागि शोकलाई स्वीकार गर्नु, मृतकको स्मृतिलाई सम्मान गर्नु र भविष्यप्रति आशावादी हुनु आवश्यक हुन्छ।

लाखे यही सङ्क्रमणको प्रतीकात्मक पात्रका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

ऊ मृत्युको दिनसँग सम्बन्धित छ, तर ऊ स्वयं जीवन्त नृत्य गर्छ। ऊ डरलाग्दो छ, तर बच्चासँग खेल्छ। ऊ राक्षसी स्वरूपको छ, तर रक्षक मानिन्छ। ऊ शोकग्रस्त घरबाट निस्कन्छ, तर नगर परिक्रमा गरेर पुनः घरमा शुभ शक्तिसहित फर्किन्छ।

यही विरोधाभासमा लाखेको गहिरो सांस्कृतिक दर्शन लुकेको छ।

१२. मनोरञ्जनभन्दा माथिको लाखे

समयसँगै लाखे नाचका विभिन्न रूपहरू मनोरञ्जनात्मक प्रदर्शनसँग पनि जोडिएका छन्। तर पशुपति देवपाटनको स्थानीय परम्परालाई त्यसै आधारमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।

यहाँ लाखे पूजा, सगुन, पितृस्मरण, घरको सदस्यसरह स्वागत, नगर परिक्रमा, तान्त्रिक विधि र भ्यालिन्चासँगको प्रतीकात्मक सम्बन्धसँग जोडिएको छ। त्यसैले यसको अर्थ मनोरञ्जनभन्दा निकै व्यापक छ।

यस परम्पराको संरक्षण गर्दा यसको दृश्य पक्ष—मुखुण्डो, पोशाक, बाजा र नृत्य—मात्र संरक्षण गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको पछाडिको ज्ञान, विधि, विश्वास, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक अर्थ पनि संरक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ।

निष्कर्ष : शोकलाई एक्लो हुन नदिने संस्कृति

पशुपति देवपाटनको लाखे परम्पराको सबैभन्दा गहिरो अर्थलाई एउटा वाक्यमा व्यक्त गर्ने हो भने भन्न सकिन्छ—यसले शोकलाई निजी पीडाबाट सामूहिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्छ।

लाखे रक्षक हो, किनभने उसले अनिष्ट शक्तिबाट समुदायलाई जोगाउने विश्वास गरिन्छ। ऊ यक्ष हो, किनभने ऊ मानव र दैवी संसारबीचको मध्यस्थ प्रतीकका रूपमा उभिन्छ। ऊ शान्तभैरव हो, किनभने उग्र शक्तिलाई शान्त र कल्याणकारी रूपमा स्थापित गरिएको मानिन्छ। र पशुपतिको स्थानीय परम्परामा ऊ शोक ग्रहण गर्ने पात्र पनि हो, किनभने मृत्युबाट पीडित परिवारको दुःखलाई आफूभित्र समेटेर परिवारलाई हलुका बनाउने विश्वास उससँग जोडिएको छ।

सापारुको गाई र लाखेबीचको सम्बन्धले पनि यही दर्शनलाई पूर्ण बनाउँछ। गाईले दिवङ्गत आत्माको यात्रालाई प्रतीकात्मक रूपमा सहजीकरण गर्छ भने लाखेले जीवितहरूको शोक, भय र असहायताको प्रतिनिधित्व गर्छ। एउटा मृतकको यात्रासँग सम्बन्धित छ, अर्को जीवितहरूको पुनः जीवनसँग।

यसरी पशुपति लाखे भ्यालिन्चा नाचलाई केवल एउटा लोकनृत्यका रूपमा हेर्नु यसको अर्थलाई अत्यन्त सीमित गर्नु हो। यो मृत्यु र जीवन, भय र विश्वास, शक्ति र करुणा, व्यक्तिगत पीडा र सामुदायिक सहारा तथा तान्त्रिक विश्वास र सामाजिक अनुशासनबीचको सांस्कृतिक संवाद हो।

अन्ततः लाखेको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको डरलाग्दो अनुहारमा होइन, समुदायले उसलाई दिएको अर्थमा निहित छ। ऊ शोकलाई समाप्त गर्दैन, शोकलाई अर्थ दिन्छ। ऊ मृतकलाई बिर्सन लगाउँदैन, स्मृतिलाई सामूहिक बनाउँछ। ऊ दुःख हटाउँछ भन्ने विश्वास मात्र होइन, दुःखलाई एक्लै बोक्न नपरोस् भन्ने सांस्कृतिक सन्देश पनि हो।

यसै अर्थमा पशुपति देवपाटनको लाखे परम्परा एउटा गहिरो मानवीय दर्शन बोकेको जीवित अमूर्त संस्कृति हो—जहाँ मृत्युको सम्झनाबाट जीवनलाई पुनः स्वीकार गर्ने शक्ति जन्मन्छ, र जहाँ एउटा भयावह यक्ष अन्ततः मानिसको दुःखको साथी र समुदायको रक्षक बनेर उभिन्छ।