देश बदल्नुअघि सोच बदलौँ

कुनै देश विकसित हुनु भनेको अग्ला भवनहरू ठडिनु, फराकिला सडक बन्नु, अत्याधुनिक गाडी गुड्नु वा शहरहरू रातभरि झिलिमिली हुनु मात्र होइन । वास्तविक विकास त्यति बेला हुन्छ, जब देशको भौतिक संरचनासँगै त्यहाँका नागरिकको सोच, व्यवहार, संस्कार र सामाजिक चेतना पनि विकसित हुन्छ ।

हामी नेपालमा विकासको कुरा गर्दा प्रायः सडक, पुल, विमानस्थल, विद्युत्, उद्योग, रोजगारी र प्रविधिको चर्चा गर्छाैँ । यी सबै विकासका अत्यावश्यक आधार हुन् । तर विकासको एउटा अझ गहिरो आधार छ जसलाई हामीले धेरैपटक बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ–त्यो हो मानिसको सोच र नागरिक संस्कार ।

कुनै देशको वास्तविक अवस्था त्यहाँका अग्ला भवनले भन्दा बढी त्यहाँका नागरिकले सार्वजनिक स्थानमा गर्ने व्यवहार, अरूको सफलतालाई हेर्ने दृष्टिकोण, नियमप्रतिको सम्मान, फरक विचारप्रतिको सहिष्णुता र आफ्नो जिम्मेवारीप्रतिको चेतनाले देखाउँछ ।

त्यसैले नेपाललाई समृद्ध बनाउने बहस अब केवल भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा सीमित हुनु हुँदैन । हामीले मानिसको सोच, सामाजिक व्यवहार र नागरिक संस्कारमा परिवर्तन ल्याउने विषयलाई पनि उत्तिकै गम्भीरताका साथ उठाउनुपर्छ ।

हाम्रो समाजमा एउटा सामान्य दृश्य देखिन्छ – छिमेकीले राम्रो घर बनायो भने उसको खुशीमा खुशी हुनुभन्दा पहिले ‘कति पैसा खर्च भयो होला’ भन्ने चर्चा शुरू हुन्छ । कसैले नयाँ गाडी वा मोटरसाइकल किन्यो भने बधाई दिनुभन्दा पहिले ‘पैसा कहाँबाट आयो होला ?’ भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ । कसैले राम्रो लुगा लगायो, राम्रो व्यवसाय शुरू गर्‍यो वा आफ्नो जीवनमा कुनै उपलब्धि हासिल गर्‍यो भने त्यसबाट प्रेरणा लिनुको सट्टा उसको कमजोरी खोज्ने, आलोचना गर्ने वा पछाडि कुरा गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।

कतिपय अवस्थामा अरूले जे गरे त्यही गर्नुपर्ने, अरूले जे किने त्यही किन्नुपर्ने र अरूको जीवनसँग आफ्नो जीवन निरन्तर तुलना गरिरहनुपर्ने प्रवृत्ति पनि बढिरहेको छ । यी कुरा व्यक्तिगत व्यवहारजस्ता देखिए पनि वास्तवमा यसले हाम्रो सामाजिक मानसिकताको एउटा पक्ष देखाउँछ । प्रश्न यो होइन कि नेपालका सबै मानिस यस्तै छन् । नेपालमा अत्यन्त सहयोगी, उदार, मेहनती र सकारात्मक सोच भएका असंख्य मानिस छन् । प्रश्न चाहिँ यो हो कि हाम्रो समाजमा ईर्ष्या, तुलना, देखासिकी, पछाडि कुरा गर्ने र अरूको सफलतालाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने प्रवृत्तिहरू किन कतिपय अवस्थामा सामान्यजस्ता देखिन थालेका छन् ?

यसको उत्तर एउटै कारणमा खोज्न सकिँदैन । यसको पछाडि आर्थिक असमानता, सीमित अवसर, सामाजिक तुलना, भविष्यप्रतिको असुरक्षा, लामो समयदेखि चलेका सामाजिक संस्कार, शिक्षा प्रणाली, परिवारको वातावरण, राजनीतिक संस्कृति र समाजमा रहेको विश्वासको स्तरजस्ता धेरै पक्ष जोडिएका छन् ।

जहाँ अवसर सीमित हुन्छन् र मानिसहरू सुरक्षित भविष्यका लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन्, त्यहाँ प्रतिस्पर्धा कहिलेकाहीँ स्वस्थ प्रेरणाभन्दा अस्वस्थ तुलना बन्न सक्छ । मानिसले अर्काको सफलता आफ्नो अवसर खोसिएको रूपमा बुझ्न थाल्न सक्छ । ‘उसले पायो भने मैले पाइनँ’ भन्ने सोच विस्तारै बलियो हुन सक्छ। त्यसपछि अर्काको सफलता खुशीको विषय नभई आफ्नो असन्तुष्टिको कारण बन्न थाल्छ ।

यही मानसिकताबाट ईर्ष्या, आलोचना, पछाडि कुरा गर्ने प्रवृत्ति र देखासिकी जन्मिन सक्छ । तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न आवश्यक छ–आर्थिक रूपमा कमजोर हुनु र सोचमा कमजोर हुनु एउटै कुरा होइन । संसारमा आर्थिक रूपमा सामान्य जीवन बिताउने तर विचार, संस्कार र मानवतामा अत्यन्त समृद्ध मानिसहरू छन् । त्यसैले समाजको मानसिक अवस्थालाई केवल धनी र गरिबको विभाजनमा बुझ्नु उचित हुँदैन ।

हाम्रो सामाजिक संस्कारमा ‘अरूले के भन्छन्’ भन्ने प्रश्नको प्रभाव पनि अत्यन्त गहिरो छ । मानिसले आफ्नो क्षमता, आवश्यकता र रुचिभन्दा बढी समाजको दृष्टिकोणलाई महत्त्व दिन थाल्दा जीवन आफूसँगको यात्रा नभएर अरूसँगको प्रतिस्पर्धा बन्न पुग्छ । कसैको छोरा विदेश गयो भने आफ्नो छोरालाई पनि विदेश पठाउनुपर्ने दबाव, कसैले महँगो गाडी किनेपछि आफूले पनि त्यस्तै गाडी किन्नुपर्ने मानसिकता, कसैले ठूलो घर बनाएपछि आफूले पनि त्यस्तै घर बनाउनुपर्ने सोच – यी सबै सामाजिक तुलना र प्रतिष्ठाको धारणासँग जोडिएका छन् ।

सामाजिक सञ्जालले पनि यो प्रवृत्तिलाई अझ तीव्र बनाएको छ । मानिसले अरूको जीवनको राम्रो पक्ष मात्र देख्छ र त्यसलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनसँग तुलना गर्छ। परिणामस्वरूप असन्तुष्टि बढ्न सक्छ । तर स्वस्थ समाजले अर्को बाटो देखाउँछ – अरूको सफलता आफ्नो हार होइन । छिमेकीले राम्रो घर बनाउनु मेरो घर सानो भएको प्रमाण होइन । साथी सफल हुनु मेरो असफलताको प्रमाण होइन । बरु अरूको सफलता एउटा सम्भावना हो जसबाट सिक्न सकिन्छ, प्रेरणा लिन सकिन्छ र अझ राम्रो गर्ने हौसला प्राप्त गर्न सकिन्छ । यही सोचले व्यक्तिलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई अगाडि बढाउँछ ।

यहीँबाट हामी विकसित समाजका नागरिक संस्कारबारे पनि सोच्न सक्छौँ । विकसित देशका सबै मानिस असल हुन्छन्, त्यहाँ ईर्ष्या हुँदैन, अपराध हुँदैन वा कसैले कसैलाई आलोचना गर्दैन भन्ने धारणा सही होइन । त्यहाँ पनि मानवीय कमजोरीहरू छन्, सामाजिक समस्या छन् र विभेदका विभिन्न रूपहरू छन् ।

फरक यति हो कि धेरै विकसित समाजमा नियम, संस्था, शिक्षा, सामाजिक विश्वास र नागरिक जिम्मेवारीका संरचनाहरू तुलनात्मक रूपमा बलिया हुन्छन् । बाल्यकालदेखि नै सार्वजनिक स्थान व्यक्तिगत सम्पत्ति होइन भन्ने कुरा व्यवहारबाट सिकाइन्छ । आफ्नो अधिकारसँगै अरूको अधिकार पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने चेतना विकास गरिन्छ । लाइनमा बस्नु, यातायातका नियम पालना गर्नु, सार्वजनिक स्थान सफा राख्नु, अरूलाई अनावश्यक बाधा नपुर्‍याउनु र आफ्नो कामको जिम्मेवारी आफैँ लिनु केवल कानूनी बाध्यता नभएर सामाजिक संस्कारको हिस्सा बन्छ ।

त्यहाँ मानिसलाई नियम पालना गराउन हरेक क्षण प्रहरीको उपस्थिति आवश्यक नपर्न सक्छ, किनकि नियमप्रतिको सम्मान विस्तारै नागरिक संस्कार बनेको हुन्छ । त्यसैले विकास केवल प्रविधि र पूर्वाधारको परिणाम होइनस विश्वास, अनुशासन, जिम्मेवारी र सहकार्यको लामो अभ्यासको परिणाम पनि हो ।

नेपालमा भने हामी कहिलेकाहीँ ठूला सपना र साना व्यवहारबीच ठूलो दूरी बनाइरहेका हुन्छौँ । हामी आधुनिक नेपाल चाहन्छौँ, तर सडकमा जथाभाबी फोहोर फाल्न हिच्किचाउँदैनौँ । सफा शहर चाहन्छौँ, तर आफूले प्रयोग गरेको वस्तु सार्वजनिक स्थानमै फालिदिन्छौँ । राम्रो यातायात व्यवस्था चाहन्छौँ, तर आफ्नो पालो कुर्न कठिन मान्छौँ । सभ्य समाज चाहन्छौँ, तर आफूभन्दा फरक विचार राख्ने मानिसलाई तुरुन्तै अपमान गर्न खोज्छौँ । सुशासन चाहन्छौँ, तर व्यक्तिगत फाइदाका लागि नियम मिच्ने अवसर खोज्छौँ ।

यी विरोधाभासहरू केवल व्यक्तिको कमजोरी होइनन्, यिनले हाम्रो नागरिक संस्कार निर्माणको यात्रामा अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको देखाउँछन् । सार्वजनिक स्थान सरकारको मात्र होइन, नागरिकको पनि हो । सडकमा फालिएको एउटा सानो फोहोरले हाम्रो विकास बजेटलाई होइन, हाम्रो चेतनालाई प्रश्न गर्छ । सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्दा हामीले राज्यलाई मात्र क्षति पुर्‍याएका हुँदैनौँ, अन्ततः आफ्नै समाजलाई क्षति पुर्‍याइरहेका हुन्छौँ ।

राजनीतिक संस्कारमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ । हामी भ्रष्टाचारको विरोध गर्छौँ, तर आफ्नो नजिकको मानिसले नियम तोड्दा त्यसलाई बचाउन खोज्छौँ। हामी निष्पक्षता चाहन्छौँ, तर आफूलाई फाइदा हुने अवस्थामा पक्षपातलाई सामान्य ठान्छौँ । हामी परिवर्तन चाहन्छौँ, तर परिवर्तनको जिम्मेवारी अरू कसैको हो भन्ने सोच राख्छौँ ।

लोकतन्त्र केवल मतदान गर्ने दिनको अधिकार होइन, लोकतन्त्र दैनिक जीवनको नागरिक संस्कार पनि हो । फरक विचार सुन्न सक्नु, असहमति स्वीकार गर्न सक्नु, प्रश्न गर्न सक्नु, तथ्यका आधारमा धारणा बनाउन सक्नु र आफूलाई मन नपर्ने व्यक्तिको अधिकारलाई पनि सम्मान गर्न सक्नु लोकतान्त्रिक समाजका आधार हुन् ।

यदि हाम्रो नागरिक संस्कार पुरानै रह्यो भने नयाँ नेता, नयाँ दल वा नयाँ सरकार आए पनि पुराना समस्याहरू नयाँ स्वरूपमा दोहोरिन सक्छन् । राजनीतिक परिवर्तन दिगो बन्न सामाजिक सोचमा पनि परिवर्तन आवश्यक हुन्छ ।

त्यसैले अब नेपालमा विकासको बहसको दायरा फराकिलो बनाउन आवश्यक छ । हामीले केवल ‘कति किलोमिटर सडक बन्यो ?’ भनेर होइन, ‘कति जिम्मेवार नागरिक बन्यौँ ?’ भनेर पनि सोध्नुपर्छ । विद्यालयले केवल परीक्षा र अंकका लागि विद्यार्थी तयार गर्ने होइन, जिम्मेवार नागरिक बनाउन पनि भूमिका खेल्नुपर्छ । परिवारले केवल पढाइ, जागिर र करियरको कुरा गर्ने होइन, अरूलाई सम्मान गर्ने, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्ने, नियम पालना गर्ने, असफलताबाट सिक्ने र अरूको सफलतामा खुशी हुन सक्ने संस्कार पनि सिकाउनुपर्छ ।

राज्यले निष्पक्ष नियम बनाउने र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । सञ्चारमाध्यम र समाजले पनि नकारात्मकता मात्र होइन, इमानदारी, मेहनत, सहकार्य र सकारात्मक नागरिक व्यवहारका उदाहरणहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ । किनकि राम्रो नागरिक संस्कार भाषणबाट मात्र निर्माण हुँदैन, त्यो निरन्तर अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ । बच्चाले घरमा जे देख्छ, विद्यालयमा जे सिक्छ र समाजमा जे सामान्य देख्छ, त्यहीँबाट उसको सामाजिक चेतना निर्माण हुँदै जान्छ ।

सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भने हाम्रो आफ्नै दृष्टिकोणमा आउनुपर्छ । कसैले राम्रो गरेमा उसको सफलता घटाउने होइन, त्यसबाट प्रेरणा लिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । कसैले हामीभन्दा अगाडि बढ्दा उसलाई तल तान्ने होइन, आफू पनि अगाडि बढ्ने बाटो खोज्नुपर्छ ।

अरूको जीवनसँग निरन्तर तुलना गरेर आफ्नो मूल्य निर्धारण गर्नुको सट्टा हिजोको आफूभन्दा आजको आफू राम्रो बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ । समाजमा हरेक मानिसको यात्रा फरक हुन्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ। सफलता केवल पैसा, घर, गाडी वा पदको नाम होइनस इमानदारी, ज्ञान, चरित्र, जिम्मेवारी र अरूको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने क्षमता पनि सफलता हो । हामीले अरूको उपलब्धिलाई आफ्नो आत्मसम्मानमाथिको खतरा होइन, समाजको सामूहिक प्रगतिको एउटा खुड्किलोका रूपमा हेर्न सिक्यौँ भने हाम्रो सामाजिक वातावरण आफैँ परिवर्तन हुन थाल्नेछ ।

नेपाल बदल्ने जिम्मेवारी केवल सरकारको काँधमा राखेर हामी उम्किन सक्दैनौँ । सरकारको भूमिका ठूलो छ, राजनीतिक नेतृत्वको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ, तर नागरिकको भूमिका पनि त्यत्तिकै निर्णायक छ । देश निर्माण संसद्को बैठकमा मात्र हुँदैन, त्यो घरको आँगनमा, विद्यालयको कक्षाकोठामा, कार्यालयको व्यवहारमा, सडकको अनुशासनमा र सार्वजनिक स्थानप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारीमा पनि हुन्छ ।

हामीले आज एउटा फोहोर नफाल्ने निर्णय गर्‍यौँ भने त्यो सानो कदम हो । अरूको सफलतामा ईर्ष्या नगरी मनदेखि बधाई दियौँ भने त्यो सानो कदम हो । आफ्नो पालो कुर्न सिक्यौँ भने त्यो सानो कदम हो । फरक विचारलाई सम्मान गर्न सिक्यौँ भने त्यो सानो कदम हो । गल्ती हुँदा अरूलाई दोष दिनुको सट्टा आफ्नो जिम्मेवारी स्वीकार गर्‍यौँ भने त्यो पनि सानो तर महत्त्वपूर्ण कदम हो । यस्ता करोडौँ साना कदमहरू एक ठाउँमा जोडिए भने त्यहीँबाट ठूलो सामाजिक परिवर्तन जन्मिन्छ ।

परिवर्तनको शुरुआत कुनै ठूलो घोषणाबाट हुनुपर्दैन । घरको ढोकाबाट बाहिर निस्कँदा फोहोर सही ठाउँमा राख्ने, बाटोमा हिँड्दा अरूको अधिकार सम्झने, सार्वजनिक ठाउँमा संयमित हुने, कसैको उपलब्धिमा खुलेर खुशी हुने र गल्ती हुँदा स्वीकार गर्ने बानीबाटै यसको सुरुवात हुन्छ । यस्ता व्यवहार साना लाग्छन्, तर राष्ट्रको चरित्र यिनै साना अभ्यासबाट बन्छ ।

जब नागरिकले आफ्नो कर्तव्यलाई अधिकारजत्तिकै महत्त्व दिन थाल्छ, तब समाजमा विश्वास बढ्छ, सहकार्य बलियो हुन्छ र विकासको गति पनि दिगो बन्छ । एउटा परिवारमा शुरु भएको राम्रो संस्कार विस्तारै टोल हुँदै समाज र राष्ट्रसम्म पुग्न सक्छ । एउटा पुस्ताले शुरु गरेको सकारात्मक परिवर्तन अर्को पुस्ताको सामान्य संस्कार बन्न सक्छ । त्यसैले हामीले आज गर्ने व्यवहारले भोलिको नेपालको सामाजिक चरित्र निर्धारण गर्नेछ ।

अन्ततः नेपाललाई केवल नयाँ सडक, नयाँ भवन र नयाँ प्रविधि होइन, नयाँ सोच भएका नागरिकहरू चाहिएका छन् । हामीले समृद्धिको अर्थ केवल आफू धनी हुने होइन, आफ्नो वरिपरिका मानिससँग मिलेर अघि बढ्ने समाज निर्माण गर्नु पनि हो भन्ने बुझ्नुपर्छ ।

देशको वास्तविक शक्ति उसका प्राकृतिक स्रोतमा मात्र होइन, नागरिकको चरित्र, चेतना र जिम्मेवारीमा पनि हुन्छ । त्यसैले नेपाल परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा ठूलो परियोजना कुनै एउटा भवन, पुल वा सडक होइन-मानिसको सोच परिवर्तन गर्ने परियोजना हो ।

हामी अरू बदलियोस् भनेर पर्खिरह्यौँ भने परिवर्तन सधैँ टाढा रहनेछ । तर हरेक नागरिकले ‘परिवर्तन अरूबाट होइन, मबाट शुरु हुन्छ’ भन्ने भावना बोकेर अघि बढ्यौं भने नेपाल बदलिन धेरै समय लाग्दैन ।

हामीले अरूलाई सम्मान गर्ने, अरूको सफलतामा खुशी हुने, सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नै सम्पत्तिजस्तो संरक्षण गर्ने, नियमलाई बाध्यता होइन जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गर्ने र फरक विचारलाई शत्रुता होइन विविधताका रूपमा हेर्ने संस्कार विकास गर्न सके मात्र समृद्धिको सपना वास्तविकतामा बदलिनेछ। देश बदल्नुअघि सोच बदलौँ । किनकि सडकले देशलाई जोड्छ, तर सोचले समाजलाई जोड्छ। भवनले शहरलाई ठूलो बनाउँछ, तर चेतनाले राष्ट्रलाई ठूलो बनाउँछ ।