दिगो विकासको केन्द्रमा युवा : स्थानीय पहलदेखि विश्वव्यापी सहकार्यसम्म

आज विश्व एकैपटक अनेकौँ र एकअर्कासँग गाँसिएका संकटहरूको सामना गरिरहेको छ । जलवायु परिवर्तनले बाढी, खडेरी, तातो लहर, डढेलो र पारिस्थितिक प्रणालीको क्षयलाई तीव्र बनाइरहेको छ । द्वन्द्व र भूराजनीतिक तनावले खाद्य, ऊर्जा तथा आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध सिर्जना गरिरहेका छन् । आर्थिक अनिश्चितताले रोजगारी र जीविकोपार्जनमा दबाव बढाएको छ भने जैविक विविधताको ह्रास, असमानता, बसाइँसराइ र तीव्र प्राविधिक परिवर्तनले समावेशी तथा दिगो विकासको यात्रालाई थप जटिल बनाएका छन् ।

तर यी संकटलाई विकासको गति रोक्ने कारणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । बरु यिनले दिगो विकासको आवश्यकता पहिलेभन्दा अझ गहिरो बनाएका छन् । आजका चुनौतीहरूले एउटा कुरा स्पष्ट गरेका छन्—मानव जातिले सामना गरिरहेका धेरै समस्या कुनै एउटा देशले एक्लै समाधान गर्न सक्दैन ।

जलवायु परिवर्तनले राष्ट्रिय सीमा चिन्दैन । एक देशमा उत्पन्न आर्थिक संकटले केही समयमै विश्व बजारलाई असर गर्न सक्छ । एउटा क्षेत्रमा भएको द्वन्द्वले हजारौँ किलोमिटर टाढाका देशमा खाद्य र ऊर्जा मूल्य बढाउन सक्छ । प्रदूषण नदी, समुद्र र वायुमण्डल हुँदै सीमापार फैलिन्छ । प्रविधिमा आएको परिवर्तनले पनि विश्वभरका समाजलाई एकैसाथ प्रभावित गरिरहेको छ । यस्तो परस्पर निर्भर संसारमा दिगो विकास अब कुनै देशको एक्लो प्रयासबाट मात्र सम्भव छैन; यसका लागि सहकार्य, ज्ञान आदानप्रदान र साझा जिम्मेवारी आवश्यक छ ।

यही परिवेशमा आजको युवा पुस्तासामु असाधारण अवसर उपस्थित भएको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस २०२६ को विषय ‘फरक परिवेश, साझा आकांक्षा’ यही सम्भावनालाई बुझ्ने उपयुक्त आधार हो । संसारका युवा फरक भौगोलिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक परिवेशमा हुर्किरहेका छन् । ग्रामीण नेपालका एक युवा किसान, अफ्रिकाका एक उद्यमी, युरोपका विश्वविद्यालय विद्यार्थी, कुनै सानो टापु राष्ट्रका जलवायु अभियन्ता वा एशियाका प्रविधि नवप्रवर्तकले भोग्ने दैनिक वास्तविकता एकअर्काभन्दा निकै फरक हुन सक्छ । तर उनीहरूका आधारभूत आकांक्षा धेरै हदसम्म साझा छन्—सम्मानजनक जीवन, गुणस्तरीय शिक्षा, अर्थपूर्ण रोजगारी, स्वस्थ वातावरण, सहभागिता, आर्थिक अवसर, शान्ति र सुरक्षित भविष्य ।

यी साझा आकांक्षा एउटा अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको नारामा मात्र सीमित रहन आवश्यक छैन । यिनै आकांक्षाले भविष्यको विश्वव्यापी सहकार्यको नयाँ संस्कार निर्माण गर्न सक्छन् ।

नेपाल : चुनौतीभित्र लुकेको सम्भावना

नेपालले एकातिर दिगो विकासका चुनौतीहरूको गम्भीरता देखाउँछ भने अर्कोतिर युवा नेतृत्वको विशाल सम्भावना पनि उजागर गर्छ ।

हिमालदेखि पहाड र तराईसम्मका नेपाली युवा वातावरणीय तथा सामाजिक–आर्थिक परिवर्तनलाई प्रत्यक्ष रूपमा भोगिरहेका छन् । वर्षाको बदलिँदो स्वरूप, बाढी, पहिरो, खडेरी, अत्यधिक गर्मी, हिमतालजन्य जोखिम, पानीको बढ्दो असुरक्षा र पारिस्थितिक प्रणालीको क्षयले कृषि, बस्ती र जीविकोपार्जनमा गहिरो असर पारिरहेका छन् । यससँगै बेरोजगारी, अवसरको अभाव र बढ्दो वैदेशिक बसाइँसराइले युवा पुस्ताका जीवन विकल्पलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेका छन् ।

तर यही पुस्तासँग शिक्षा, प्रविधि, सूचना र विश्वव्यापी सञ्जालमा अघिल्ला पुस्ताभन्दा धेरै पहुँच पनि छ । नेपालमा बसेको एउटा युवाले अफ्रिकामा विकसित कृषि नवप्रवर्तनबारे सिक्न सक्छ, युरोपका विद्यार्थीसँग अनुसन्धान गर्न सक्छ, अर्को एशियाली देशको स्वच्छ ऊर्जा प्रविधिबाट प्रेरणा लिन सक्छ र नेपालमा सफल भएको स्थानीय समाधानलाई संसारभर साझा गर्न सक्छ ।

स्थानीय अनुभवलाई विश्वव्यापी ज्ञानसँग जोड्न सक्ने यही क्षमता आजका युवाको सबैभन्दा ठूलो शक्तिमध्ये एक हो ।

कृषि यसको राम्रो उदाहरण हो । युवाले जलवायु–उत्थानशील खेती, उन्नत बीउ प्रणाली, प्रभावकारी पानी व्यवस्थापन, मौसम तथा जलवायु सूचना सेवा, डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, मूल्यशृङ्खला विकास र वातावरणमैत्री कृषि उद्यमलाई अघि बढाउन सक्छन् । यस्ता प्रयासले खाद्य सुरक्षा बलियो बनाउनुका साथै परम्परागत कृषिबाट टाढिँदै गएको युवा पुस्ताका लागि कृषिलाई प्रविधिमैत्री, सम्मानजनक र आकर्षक पेशामा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

तर हरेक समाधान नेपालले आफैँ शून्यबाट विकास गर्नुपर्छ भन्ने छैन । नेपाली युवा किसानले खडेरी, बाढी, पहाडी भूगोल वा खाद्य प्रणालीका समान चुनौती सामना गरिरहेका अन्य देशका किसानसँग अनुभव साट्न सक्छन् । त्यस्तै नेपालका सामुदायिक वन, पहाडी कृषि प्रणाली, स्थानीय अनुकूलन र प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनका अनुभव पनि विश्वका अन्य समुदायका लागि उपयोगी हुन सक्छन् ।

स्वच्छ ऊर्जामा पनि यही सम्भावना छ । युवा उद्यमी, प्राविधिक र स्थानीय नेतृत्वकर्ताले नवीकरणीय ऊर्जा, विद्युतीय खाना पकाउने प्रविधि र ऊर्जा दक्ष प्रणालीको विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् । कुनै एउटा परिवारले दाउराको चुलो छाडेर विद्युतीय खाना पकाउने प्रणाली अपनाउनु सामान्य परिवर्तनजस्तो देखिन सक्छ । तर यस्ता हजारौँ निर्णयले वनमाथिको दबाव घटाउन, घरभित्रको वायु प्रदूषण कम गर्न, परिवारको स्वास्थ्य सुधार गर्न र कार्बन उत्सर्जन घटाउन उल्लेखनीय योगदान दिन सक्छन् ।

युवाको सञ्जालले यस्ता अभ्यासलाई एउटा गाउँ वा नगरपालिकाभन्दा धेरै टाढासम्म पुर्‍याउन सक्छ । एउटा समुदायमा सफल भएको समाधान देशभर फैलिन सक्छ; नेपालमा विकास भएको अभ्यास अन्य देशले आफ्नो परिवेशअनुसार अपनाउन सक्छ र बाहिर विकसित प्रविधिलाई नेपालका सामाजिक तथा भौगोलिक आवश्यकताअनुसार रूपान्तरण गर्न सकिन्छ ।

आजको दिगो विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण सूत्र यही हो—स्थानीय प्रयोग, विश्वव्यापी सिकाइ र साझा नवप्रवर्तन ।

फोहोरलाई स्रोत, संरक्षणलाई अवसर

फोहोर व्यवस्थापन पनि युवा नेतृत्वको ठूलो सम्भावना भएको क्षेत्र हो । युवाले फोहोरलाई केवल फाल्नुपर्ने वस्तुका रूपमा नभई पुनः प्रयोग र आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सकिने स्रोतका रूपमा हेर्ने सोच विस्तार गर्न सक्छन् । पुनर्चक्रण, कम्पोस्टिङ, वर्मी कम्पोस्ट, जिम्मेवार उपभोग र चक्रीय अर्थतन्त्रमा आधारित साना उद्यमले प्रदूषण घटाउन, रोजगारी सिर्जना गर्न र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छन् ।

त्यस्तै नेपालका वन, नदी, सिमसार, वन्यजन्तुका वासस्थान र जलाधार क्षेत्र केवल प्राकृतिक सौन्दर्यका विषय होइनन् । तिनले खाद्य प्रणाली, पानी सुरक्षा, पर्यटन, संस्कृति, स्वास्थ्य र जीविकोपार्जनलाई आधार प्रदान गर्छन् ।

जैविक विविधता संरक्षण, नदी पुनर्स्थापना, पारिस्थितिक प्रणाली संरक्षण र प्रकृतिमा आधारित समाधानमा युवा सक्रिय हुँदा जलवायु अनुकूलन, वातावरण संरक्षण र आर्थिक विकासलाई एउटै दिशामा अघि बढाउन सकिन्छ ।

नेपालमा विश्वविद्यालय, कलेज, स्थानीय युवा सञ्जाल, समुदायमा आधारित संस्था तथा क्लाइमेट एक्शन नेपाल जस्ता युवा नेतृत्वका पहलहरूले यही प्रकारको एकीकृत सोचलाई अघि बढाउने सम्भावना देखाइरहेका छन् । जलवायु शिक्षा, स्वच्छ ऊर्जा, सामुदायिक उत्थानशीलता, हरित उद्यम, दिगो कृषि, जैविक विविधता संरक्षण र चक्रीय अर्थतन्त्रलाई छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमका रूपमा नभई दिगो भविष्यका परस्पर जोडिएका आधारका रूपमा हेर्न सकिन्छ ।

यस्ता पहलको महत्त्व तिनको आकारमा मात्र हुँदैन । तिनको वास्तविक शक्ति यस कुरामा हुन्छ कि स्थानीय आवश्यकता र परिवेशअनुकूल समाधानले आफ्नो सीमाभन्दा बाहिर पनि ठूलो अर्थ राख्न सक्छ ।

वनमा निर्भर समुदायमा स्वच्छ खाना पकाउने प्रविधि विस्तार गर्दा त्यसले केवल ऊर्जा प्रणाली परिवर्तन गर्दैन; स्वास्थ्य, महिला सशक्तीकरण, वन संरक्षण र जलवायु न्यूनीकरणमा समेत योगदान दिन सक्छ । एउटा सानो हरित उद्यमले आम्दानी बढाउनुका साथै प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाव घटाउन सक्छ । सामुदायिक कम्पोस्टिङले फोहोर व्यवस्थापनलाई कृषि उत्पादनसँग जोड्न सक्छ । जलवायु–स्मार्ट कृषिले उत्पादनशीलता, खाद्य सुरक्षा र प्रतिकूल मौसमसँग जुध्ने क्षमता एकैपटक बढाउन सक्छ ।

अर्थात् स्थानीय कार्य सानो हुन सक्छ, तर त्यसबाट सिकिने पाठ विश्वव्यापी हुन सक्छ ।

ज्ञान, पुस्ता र देशहरूबीच पुल बन्ने युवा

जलवायु शिक्षाको महत्त्व पनि यहीँ जोडिन्छ ।

युवालाई जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी जानकारीको निष्क्रिय प्राप्तकर्ता मात्र बनाउनु पर्याप्त हुँदैन । उनीहरू ज्ञानका संवाहक, नवप्रवर्तक र परिवर्तनका अगुवा बन्न सक्छन् । विद्यालयका विद्यार्थी, विश्वविद्यालय समूह र युवा सञ्जालले जटिल वैज्ञानिक जानकारीलाई समुदायले बुझ्ने भाषामा रूपान्तरण गर्न, विपद् पूर्वतयारीबारे चेतना फैलाउन तथा ऊर्जा, पानी, फोहोर र वातावरण संरक्षणसम्बन्धी व्यवहार बदल्न सहयोग गर्न सक्छन् ।

आज जलवायु र विपद् जोखिमबारे सिकिरहेको विद्यार्थी भोलि इन्जिनियर, शिक्षक, उद्यमी, अनुसन्धानकर्ता, निजामती कर्मचारी, नगर प्रमुख, मन्त्री वा राष्ट्रिय नेतृत्वकर्ता बन्न सक्छ ।

त्यसैले युवामा गरिएको लगानी तत्काल देखिने परियोजनाको उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन; त्यसले भविष्यको समाज र नेतृत्वको चरित्र नै निर्माण गर्छ ।

युवाले परम्परागत ज्ञान र आधुनिक विज्ञानबीच पनि महत्त्वपूर्ण पुलको भूमिका खेल्न सक्छन् । दिगो विकासको अर्थ पुराना सबै अभ्यास छाडेर नयाँ प्रविधि अपनाउनु होइन । धेरै अवस्थामा सबैभन्दा बलियो समाधान स्थानीय तथा आदिवासी ज्ञानलाई वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रविधि, डिजिटल माध्यम र नवप्रवर्तनसँग जोड्दा प्राप्त हुन्छ ।

यही पुलको भूमिका देशको सीमाभन्दा बाहिर पनि विस्तार हुन सक्छ ।

आज नेपालका कुनै विद्यार्थीले बंगलादेश, जापान, केन्या, जर्मनी, ब्राजिल वा अन्य कुनै देशका युवासँग जलवायु परिवर्तन, प्रविधि वा दिगो विकासको विषयमा सहकार्य गरिरहेको हुन सक्छ । शुरूमा त्यो सम्बन्ध अध्ययन, अनुसन्धान वा परियोजनामा सीमित देखिए पनि समयसँगै विश्वास, मित्रता र पारस्परिक सम्मानको गहिरो सम्बन्धमा बदलिन सक्छ ।

यही पक्ष भविष्यका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ ।

किनभने आजका विद्यार्थी, युवा अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी, अभियन्ता र पेशाकर्मी सधैँ युवा रहने छैनन् । उनीहरूमध्ये कोही भोलि सरकारी संस्थाको नेतृत्व गर्नेछन्, कोही व्यवसाय र उद्योग, कोही विश्वविद्यालय र अनुसन्धान संस्था, कोही कूटनीतिक सेवा र कोही देशकै राजनीतिक तथा नीतिगत नेतृत्वमा पुग्नेछन् ।

यदि उनीहरूको सम्बन्धको शुरुआत प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यबाट, शंकाभन्दा विश्वासबाट र संकीर्ण स्वार्थभन्दा साझा उद्देश्यबाट भयो भने त्यही संस्कार उनीहरूले भविष्यका जिम्मेवार भूमिकामा पनि लिएर जानेछन् ।

हरित जीविकोपार्जन र साझा समृद्धि

दिगो विकासको बहसमा जीविकोपार्जनलाई केन्द्रमा राख्नैपर्छ ।

वातावरण संरक्षण र आर्थिक अवसर सँगसँगै अघि बढे मात्र जलवायु कार्य दीर्घकालीन बन्न सक्छ । हरित उद्यम, जलवायु–उत्थानशील कृषि, स्वच्छ प्रविधि, पुनर्चक्रण, पारिस्थितिक प्रणाली पुनर्स्थापना, प्रकृतिमा आधारित पर्यटन तथा वातावरणमैत्री व्यवसायले रोजगारी सिर्जना गर्दै दिगो विकासलाई बलियो बनाउन सक्छन् ।

यसको महत्त्व विशेषगरी युवा महिला, आदिवासी युवा तथा आर्थिक र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायका युवाका लागि अझ बढी छ। सीप, प्रविधि, वित्त, बजार, परामर्श र सञ्जालमा पहुँच पाएपछि परियोजनाका ‘लाभग्राही’ भनेर हेरिएका युवा नै उद्यमी, नवप्रवर्तक र स्थानीय नेतृत्वकर्ताका रूपमा उदाउन सक्छन् ।

यहाँ पनि अन्तर्राष्ट्रिय युवा सहकार्यले नयाँ ढोका खोल्न सक्छ ।

विभिन्न देशका युवा उद्यमीले प्रविधि र व्यावसायिक अवधारणा साझा गर्न सक्छन् । विश्वविद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानमा जोड्न सक्छन् । युवा संस्थाहरूले संयुक्त जलवायु अभियान, सामाजिक उद्यम वा नवप्रवर्तन कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन् । किसानले किसानसँग, वैज्ञानिकले वैज्ञानिकसँग र समुदायले समुदायसँग अनुभव आदानप्रदान गर्न सक्छन् ।

डिजिटल प्रविधिले संसारको एक कुनामा रहेको युवालाई अर्को कुनामा रहेका समान सोचका व्यक्तिसँग तुरुन्तै जोडिदिएको छ । यसले प्रत्येक पुस्ताले एउटै गल्ती दोहोर्‍याउनुको सट्टा एकअर्काबाट सिक्दै अघि बढ्ने अवसर दिएको छ ।

एक्काइसौँ शताब्दीमा विकासको नयाँ संस्कार केवल प्रतिस्पर्धामा होइन, सह–सिर्जना, साझेदारी र सहकार्यमा आधारित हुन सक्छ ।

स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहित गर्छ । तर स्रोत, बजार, शक्ति र प्रभावका लागि हुने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले इतिहासभरि द्वन्द्व र अस्थिरता पनि जन्माएको छ । आजको युवा पुस्ताले एउटा फरक दृष्टिकोण विकास गर्न सक्छ—जहाँ राष्ट्रिय हित र विश्वव्यापी जिम्मेवारीलाई परस्पर विरोधी होइन, एकअर्काका पूरकका रूपमा हेरिन्छ ।

युवा सहभागिताबाट वास्तविक साझेदारीतर्फ

तर युवामाथि ठूलो जिम्मेवारी थोपरेर उनीहरूलाई आवश्यक अवसर र साधन नदिने हो भने त्यो न्यायोचित हुँदैन ।

सरकार, विकास साझेदार, विश्वविद्यालय, निजी क्षेत्र र नागरिक समाजले युवा शिक्षा, जलवायु साक्षरता, अनुसन्धान, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र नेतृत्वमा लगानी बढाउनुपर्छ । युवाले प्रविधि, वित्त, बजार, परामर्श र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्जालमा वास्तविक पहुँच पाउनुपर्छ ।

त्यसैगरी निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको सहभागिता अर्थपूर्ण हुनुपर्छ ।

धेरै ठाउँमा युवा सहभागिता अझै औपचारिकतामा सीमित छ । सम्मेलन, परामर्श वा कार्यक्रममा युवाको उपस्थिति हुन्छ, तर नीति र निर्णय निर्माणमा उनीहरूको प्रभाव न्यून रहन्छ । अब युवा सहभागिताबाट युवा साझेदारीतर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ ।

युवालाई कार्यक्रमका दर्शक वा सहभागीका रूपमा मात्र होइन, समाधानका सह–निर्माता, अनुसन्धानकर्ता, उद्यमी, कार्यान्वयनकर्ता र नीति निर्माणका साझेदारका रूपमा स्वीकार गरिनुपर्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि विभिन्न देशका युवालाई सँगै काम गर्ने अवसर अझ व्यापक रूपमा सिर्जना गर्न सक्छ । संयुक्त अनुसन्धान, युवा नवप्रवर्तन कार्यक्रम, जलवायु आदानप्रदान, अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवा, विश्वविद्यालय साझेदारी, सांस्कृतिक आदानप्रदान र वातावरणीय संयुक्त पहलहरूले एउटा परियोजनाभन्दा धेरै ठूलो उपलब्धि दिन सक्छन्—भविष्यका नेतृत्वकर्ताहरूबीच विश्वास र मित्रताको दीर्घकालीन सम्बन्ध ।

आजको सहकार्य भोलिको कूटनीतिक विश्वास बन्न सक्छ

सायद आजको युवा पुस्ताले भविष्यको विश्वलाई दिन सक्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान यही हुन सक्छ ।

आज संसारका विभिन्न कुनामा अध्ययन, अनुसन्धान, व्यवसाय, सामाजिक काम, विज्ञान, जलवायु कार्य वा स्वयंसेवामा संलग्न युवा केही दशकपछि आफ्ना–आफ्ना देशका प्रभावशाली जिम्मेवारीमा पुग्नेछन् ।

कल्पना गरौँ—भविष्यको कुनै नेपाली नीति निर्माताको भारत, बंगलादेश, चीन, जापान, अफ्रिका, युरोप वा अमेरिकाका समकक्षीसँग सम्बन्ध कुनै औपचारिक कूटनीतिक बैठकबाट शुरू भएको होइन, युवावस्थामा सँगै काम गरेको मित्रताबाट शुरू भएको होस् ।

कल्पना गरौँ—भविष्यका मन्त्री, वैज्ञानिक, उद्यमी, प्रशासक वा कूटनीतिज्ञहरू पहिलो पटक जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता, प्रविधि, कृषि वा दिगो विकासका कुनै साझा काममा जोडिएका हुन् ।

पछि जब उनीहरू आ-आफ्ना देशको प्रतिनिधित्व गर्ने स्थानमा पुग्छन्, उनीहरूको संवादको आधार नै फरक हुन सक्छ ।

उनीहरूले एकअर्कालाई केवल प्रतिस्पर्धीका रूपमा होइन, पहिले सँगै काम गरेका विश्वसनीय सहकर्मीका रूपमा चिन्नेछन् । मतभेद हुँदा शंका र आरोपभन्दा पहिले संवादको ढोका खुल्ने छ । राजनीतिक तनावको समयमा पनि व्यक्तिगत विश्वासले समाधान खोज्ने ठाउँ दिन सक्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध राष्ट्रहरूबीच निर्माण हुन्छन्, तर राष्ट्रका संस्थाहरू मानिसले नै सञ्चालन गर्छन् । त्यसैले मानिसहरूबीचको विश्वास अन्ततः देशहरूबीचको विश्वास निर्माण गर्ने आधार बन्न सक्छ ।

आजका युवा सञ्जाल भोलिका कूटनीतिक पुल बन्न सक्छन् ।

आजका साझा परियोजना भोलिका अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारीका आधार बन्न सक्छन् ।

आजको मित्रता भोलिको शान्तिको पूँजी बन्न सक्छ ।

फरक परिवेश, तर साझा भविष्य

विश्वले सामना गरिरहेका संकट निश्चय नै गम्भीर छन् । जलवायु परिवर्तन, द्वन्द्व, असमानता, वातावरणीय क्षय र आर्थिक अस्थिरताले आउने वर्षहरूमा पनि राष्ट्र र संस्थाहरूलाई चुनौती दिइरहनेछन् ।

तर संकट सधैँ विनाशको मात्र संकेत होइन; संकटले नयाँ सोच, नयाँ साझेदारी र नयाँ सम्भावनाका ढोका पनि खोल्न सक्छ ।

आजको मुख्य चुनौती युवालाई अनिश्चित भविष्यसँग जुध्न सक्षम बनाउनु मात्र होइन; उनीहरूलाई अझ राम्रो भविष्य निर्माण गर्ने शक्ति र अवसर दिनु हो ।

नेपालमा जलवायु–उत्थानशील कृषि प्रयोग गरिरहेको युवा किसानदेखि अफ्रिकामा स्वच्छ प्रविधि विकास गरिरहेको उद्यमीसम्म, युरोपमा जलवायु जोखिम अध्ययन गरिरहेको विद्यार्थीदेखि एशियामा पारिस्थितिक प्रणाली पुनर्स्थापना गरिरहेका युवा समूहसम्म—उनीहरूको परिवेश फरक छ, तर भविष्य एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।

त्यसैले आजका युवाले आफ्ना देशको सीमाभित्र मात्र होइन, सीमापार पनि सहकार्य गर्न थाल्नुपर्छ । उनीहरूले विचार, अनुभव, प्रविधि, सफलतासँगै असफलता पनि साझा गर्नुपर्छ । एकअर्काका सपना, दृष्टिकोण र आकांक्षा बुझ्नुपर्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, राष्ट्रियता, भूगोल, संस्कृति र राजनीतिक भिन्नताभन्दा माथि उठेर एकअर्कासँग साँचो मानवीय सम्बन्ध निर्माण गर्नुपर्छ ।

किनकि आज सँगै काम गरिरहेका युवा नै भोलि आफ्ना–आफ्ना देशका नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्नेछन् ।

यदि उनीहरूले युवावस्थामै एउटा देशको सफलता अर्को देशको असफलतामा निर्भर हुनुपर्दैन भन्ने कुरा सिके भने, भोलिको विश्व राजनीति पनि फरक हुन सक्छ । यदि उनीहरू नीति निर्माता, उद्यमी, वैज्ञानिक, कूटनीतिज्ञ वा राजनीतिक नेतृत्वकर्ता बन्नुअघि नै एकअर्काका विश्वासिला सहकर्मी र मनदेखि जोडिएका मित्र बने भने राजनीतिक मतभेदका कठिन समयमा पनि ती सम्बन्धले संवादको बाटो खुला राख्न सक्छन् ।

त्यस्तो पुस्ताले एकको लाभ अर्कोको हानिमा मात्र खोज्ने सोचलाई साझा हितले, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धालाई सहकार्यले र टकरावलाई संवादले प्रतिस्थापन गर्न सक्छ ।

नेपालका युवाले यस विश्वव्यापी यात्रामा आफ्नो विशिष्ट योगदान दिन सक्छन् । स्थानीय जलवायु कार्य, हरित उद्यम, उत्थानशील कृषि, जैविक विविधता संरक्षण, स्वच्छ ऊर्जा, वातावरणीय शिक्षा र सामुदायिक नवप्रवर्तनमार्फत उनीहरूले स्थानीय समाधानले पनि विश्वव्यापी अर्थ राख्न सक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्न सक्छन् ।

फरक परिवेशले आजका चुनौती फरक बनाएका होलान्, तर साझा आकांक्षाले भोलिको संसारलाई एउटै दिशामा डोर्‍याउन सक्छ । आजैदेखि समुदाय, देश र महादेशका सीमाभन्दा माथि उठेर सहकार्य गर्ने युवा भोलि आफ्ना राष्ट्रका सक्षम नेतृत्वकर्ता मात्र बन्ने छैनन्; उनीहरू एकअर्कालाई पहिले नै चिनेका, बुझेका र विश्वास गरेका नेतृत्वकर्ताको विश्वव्यापी पुस्ता बन्न सक्छन् ।

सायद अझ शान्त, सहकार्यपूर्ण र दिगो विश्व निर्माणको सबैभन्दा बलियो आधार यही हो—जहाँ भूराजनीतिक तनावभन्दा पारस्परिक विश्वास बलियो होस्, अनावश्यक प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य प्रभावशाली होस्, अलग-अलग स्वार्थभन्दा साझा समाधान महत्त्वपूर्ण बनून् र मानव जातिलाई विभाजित गर्ने संकटभन्दा हामीलाई जोड्ने साझा आकांक्षा अन्ततः शक्तिशाली बनोस् ।